Γιάννης Ψυχοπαίδης: «Ζούµε στην εποχή της χολέρας»

Ο εικαστικός και καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών µιλάει για τη σηµασία της τέχνης αλλά και της µνήµης σε µια περίοδο γενικότερης κρίσης

Χαρακτηριστικό έργο του Γιάννη Ψυχοπαίδη

 Σπασµένα αγάλµατα, ασώµατα πόδια, κυνηγηµένοι διαδηλωτές, σκάλες που οδηγούν στο παντού και στο τίποτα. Αυτά είναι µερικά από τα στοιχεία που συνθέτουν τον «Νόστο» του Γιάννη Ψυχοπαίδη, ένα «ανοικτό έργο», που εκτίθεται τώρα στην Galerie im Kοrnerpark του Βερολίνου.

Παρά τη φαινοµενικά χαοτική µορφή της, η σύνθεση έχει ένα κόκκινο νήµα: την προσωπική µατιά του καλλιτέχνη. Ο Ψυχοπαίδης σχολιάζει τη µεταπολεµική ιστορία της Ελλάδας τόσο µε εικαστικές αναφορές στα γεγονότα όσο και µε τη διερεύνηση του νοήµατός τους. Η ζωγραφική αφήγηση συντίθεται µε τη νοηµατική.

Μια ιδέα για τον πρωτότυπο αυτόν εκφραστικό τρόπο δίνει η παρακάτω συνέντευξη που έγινε ακριβώς µπροστά στον διαρκώς διευρυνόµενο και µονίµως ηµιτελή «Νόστο».

– Η τέχνη στα χρόνια της χολέρας... Θα ήταν ένας καλός τίτλος για την κατάσταση στην Ελλάδα;

«Και όχι µόνο για την τέχνη. Για µένα και για τη γενιά µου η τέχνη βρισκόταν πάντα αντιµέτωπη µε διάφορες µορφές χολέρας, ίσως όχι τόσο φανερές όσο σήµερα αλλά πάντα επικίνδυνες: κοινωνικές ρήξεις, τραύµατα, πληγές. Παλεύαµε να σώσουµε την αξιοπρέπεια µιας τέχνης που δεν έκανε παζάρια, δεν προσπαθούσε να ωραιοποιήσει τον κόσµο αλλά να κρατήσει µια λιτότητα και µια αυστηρότητα και ταυτόχρονα ένα στοιχείο παιγνιώδες σαν δείγµα ανθρώπινης ζωντάνιας σε έναν κόσµο που συνεχώς αλλάζει. Την εποχή της χολέρας η τέχνη επιχειρεί να κρατήσει όρθιο τον ορθό λόγο, µε το δικό της λεξιλόγιο, τη δική της αισθητική, τη δική της ηθική. Και να διατηρήσει την αξιοπρέπεια και τη δική της και του θεατή».

– Στα έργα σας σχολιάζετε συνήθως ιστορικά γεγονότα. Πόσο υποκειμενικά είναι αυτά τα σχόλια;

«Πολύ. Στον “Νόστο”, π.χ., έχουµε να κάνουµε µε ένα σύµπλεγµα στοιχείων: προσωπικές µνήµες, κοινωνικές ευαισθησίες, σχόλια και τα κλισέ ενός κλασικού πολιτισµού που έχει περάσει ως χυδαία µορφή στο εµπόριο, ως τουριστικό προϊόν. Παρακολουθούµε το πώς κινδυνεύει αυτός ο πολιτισµός να γίνει µεταφορικά και πραγµατικά παρανάλωµα της φωτιάς, όπως στην αρχαία Ολυµπία, το πώς δεν διαφυλάσσουµε τους άγιους τόπους, όχι µε την έννοια τη θρησκευτική αλλά την ηθική. Με εµένα ως άξονα αναπτύσσεται κάτι που αφορά τον ευρύτερο χώρο της Ιστορίας: ιστορία του πολιτισµού, των µορφών, της τέχνης. Ετσι προκύπτει µια εικόνα βοµβαρδισµού της καθηµερινότητας. Η αντανάκλαση της κοινωνικής κρίσης στα έργα µου παίρνει τον χαρακτήρα προσωπικού ηµερολογίου».

– Τα σχόλιά σας κερδίζουν πολύ από το χρώμα. Αχρωμα, δηλαδή άτεχνα, δεν θα είχαν προφανώς την ίδια δύναμη.

«∆ίνω πράγµατι µεγάλη βάση στο χρώµα. Ο,τι κι αν λέµε, ό,τι κι αν κάνουµε, έχει υπόσταση µόνο αν νοµιµοποιείται µέσα από τη ζωγραφική, δηλαδή τις πλαστικές αξίες. Αλλιώς θα ήταν η εύκολη αφήγηση ενός πλακάτ ή µιας αφίσας. Για έναν καλλιτέχνη ο αναστοχασµός της Ιστορίας θα πρέπει να γίνεται πάντα µε τη γραµµατική και το συντακτικό µιας γλώσσας που έχει πολύ βαριές πλαστικές απαιτήσεις. Μόνο έτσι µπορεί να αποκτήσει το θέµα του οντότητα και να γίνει όντως αισθητικό ζήτηµα».

– Ορισμένα έργα σας, που αποτελούνται από εκατοντάδες μικρούς πίνακες, έχουν μια άτακτη διάταξη που θυμίζει διαλυμένη διαδήλωση. Πού βρίσκεται ο ειρμός τους;

«Ο ειρµός είναι ότι δεν υπάρχει ειρµός. Είναι ανοιχτό έργο που µπορεί να τρέχει στο άπειρο µε το να προστίθενται σε αυτό καινούργια ζωγραφικά βιώµατα. Πρόκειται για έκρηξη που απλώνεται και δεν σταµατάει. Ταυτόχρονα ο ειρµός του είναι οι αντιφάσεις και οι συµπληρωµατικές σχέσεις που περιέχει, η διάλυση του χρόνου και η ανασύστασή του. Τα γεγονότα που ξεκινούν από την κλασική αρχαιότητα και συνθέτουν το πλαίσιο της σχέσης µας µε την πραγµατικότητα».

– Η μνήμη δεν είναι για σας απλή ανάμνηση. Είναι και εργαλείο για την ερμηνεία και ανακατασκευή του παρελθόντος...

«Η µνήµη αναµοχλεύει όντως πράγµατα που κινδυνεύουν να χαθούν στη λήθη ή να αλλοιωθούν. Είναι διαρκές ερωτηµατικό. Με αυτή την έννοια είναι εργαλείο για την αναζήτηση µιας ταυτότητας η οποία µετακινείται σε µια καινούργια εποχή, σε έναν καινούργιο χρόνο και χώρο, σε µια καινούργια εντοπιότητα του νου και της ύπαρξης. ∆εν είναι νοσταλγία. Είναι µια κριτική επεξεργασία αυτού του αναστοχαστικού στοιχείου που συµπληρώνει το ταξίδι µιας επιστροφής».

– Ως ζωγράφος και πολίτης τι λέτε για το γεγονός ότι η κυβέρνηση σχεδιάζει να επιτρέψει πάλι το κάπνισμα στα καφενεία και στα εστιατόρια για εισπρακτικούς λόγους;

«Απαντώ µε µια φράση: Το κάπνισµα βλάπτει σοβαρά την υγεία».

– Τι πιστεύετε για τα τείχη που στήνει στον Εβρο και για τα ελληνικά Γκουαντάναμο για πρόσφυγες που σχεδιάζει ο υπουργός Προστασίας του Πολίτη;

«Για το Γκουαντάναµο έχω ήδη εκφραστεί στον “Νόστο”. Στέκεται δίπλα στην καµένη Ολυµπία. Τέτοιες περιπτώσεις σε κάνουν να αισθάνεσαι ότι έχει χρεοκοπήσει οριστικά η κυρίαρχη πολιτική τάξη. Στην αρχαία Ελλάδα γκρέµιζαν τα τείχη των πόλεων όταν έρχονταν οι ολυµπιονίκες για να δείξουν πόσο υπέρτερη είναι η ανθρώπινη δύναµη. Στη σηµερινή Ελλάδα, αντίθετα, στήνουν τείχη, όχι µια ελεύθερη κοινωνία».

«Το μεγαλύτερο έγκλημα που έγινε μετά τον πόλεμο»

Πώς σχολιάζει ο Γιάννης Ψυχοπαίδης τον σημερινό υπουργό Πολιτισμού; «Δεν θέλω να μιλάω για προσωπικές περιπτώσεις. Το πρόβλημα είναι η γενικότερη κυβερνητική πολιτική, που θέτει πρωτίστως σε κίνδυνο την έννοια του δημόσιου αγαθού. Να περάσουν δηλαδή όλα στα χέρια των ιδιωτών. Αυτός ο τόπος πάει να διαλυθεί επειδή έχει ληφθεί μια πολύ βασική απόφαση: να καταστραφεί καθετί δημόσιο, είτε αυτό λέγεται εργασιακές σχέσεις είτε πολιτισμός και πανεπιστήμια και γνώση. Η έννοια του πολίτη, της Πολιτείας, της πολιτικής έχει αλλοιωθεί τελείως. Εχουμε να κάνουμε με ανθρώπους οι οποίοι εφαρμόζουν μια νεοφιλελεύθερη, στυγνή και κυνική εισπρακτική πολιτική. Ετσι χάνεται η έννοια της κοινότητας, του δημόσιου χαρακτήρα των πραγμάτων. Είναι το μεγαλύτερο έγκλημα που έχει γίνει μετά τον πόλεμο». ΠΗΓΗ:ΒΗΜΑ