Ραψωδός, ή ιδιοφυής επιστήμονας ο Όμηρος;
Η περίφημη ασπίδα του Αχιλλέα (αναπαράσταση από την ομηρική περιγραφή)Ο Όμηρος δεν έγραφε χάριν παιδιάς. Σκοπός του δεν είναι η ψυχαγωγία ούτε το αστείο, εάν εννοούμε με τη λέξη ψυχαγωγία την τέρψη και την διασκέδαση. Οι περιγραφές του για τα συναισθήματα των ηρώων και τις φονικές μάχες περί την Τροία, μας αφήνουν άναυδους και περιδεείς κόβοντάς μας την ανάσα.
Αδύνατον να ψυχαγωγηθούμε με όσα περιγράφονται. Κανενός είδους χιουμοριστική διάθεση δεν διαφαίνεται και στα δύο έπη. Σκοπός του Ομήρου είναι να διδάξει, να μεταδώσει γνώση, πληροφορίες, καθώς και να δημιουργήσει υψηλό φρόνημα. Όχι όμως να ψυχαγωγήσει.Ας δούμε κάμποσα παραδείγματα:
Στη ραψωδία Π της Ιλιάδος, (ή πιο γνωστή ως Πατρόκλεια ραψωδία), ο «τυφλός» Όμηρος περιγράφει πώς ο Πηνέλαος χτύπησε τον Λύκωνα: «Τον έπληξε με το σπαθί κάτω από το αυτί, το σπαθί χώθηκε ολόκληρο μέσα και μόνο το δέρμα κρατήθηκε. Το κεφάλι του Λύκωνα κρεμάστηκε από τη μια μεριά και τα μέλη του παρέλυσαν», (Π 341).
Ο Πάτροκλος, χτυπάει με το δόρυ του τον Τρώα Θέστορα στο δεξί σαγόνι. Το δόρυ διαπερνά τη σάρκα και περνάει μέσα από τα δόντια του Θέστορα. Αγκιστρώνεται εκεί και έτσι αγκιστρωμένον σαν ψάρι, ο Πάτροκλος τον ρίχνει κάτω από το άρμα τραβώντας τον από το ορθάνοιχτο στόμα του. Τον σέρνει κάτω στο χώμα για λίγο και μετά τον αναποδογυρίζει να πέσει μπρούμυτα. Έτσι ξεψύχησε ο Θέστορας. [πεσόντα δέ μιν λίπεν θυμός].
Η αγριότητα και ο ρεαλισμός των περιγραφών δεν αφήνουν κανένα περιθώριο ψυχαγωγίας.
Την ώρα που οι Τρώες και οι Αχαιοί μάχονται γύρω από το νεκρό σώμα του Πατρόκλου, ο Αίας χύνεται πάνω στον Ιππόθοο και του καταφέρει ένα θανάσιμο τραύμα στο κεφάλι. «Τα μυαλά γεμάτα αίματα τινάχτηκαν από την πληγή δίπλα στην δέση του κονταριού». (Ιλ. Ρ 297).
Μετά από αυτό, ο Αίας ξεσχίζει τα έντερα του Φόρκυνα (Ιλ. Ρ 314).
Του Απισάονα του τρύπησαν το συκώτι κάτω από το διάφραγμα (Ιλ. Ρ 349).
Ο Μενέλαος συγκρούεται με τον γιο του Πάνθου και του καταφέρει ένα θανάσιμο και ανατριχιαστικό χτύπημα τρυπώντας του τον οισοφάγο, κι εκείνος πέφτει κάτω όπως η φρεσκοφυτεμένη ελιά με τους λευκούς ανθούς που την ξεριζώνει το ανεμοβρόχι. (Ιλ. Ρ 47).
Οι συνεχείς μεταπτώσεις της συμπεριφοράς του Αχιλλέα δείχνουν άτομο νευρωτικό, κυκλοθυμικό, που διακατέχεται από διαρκές άγχος.
Άλλωστε και το όνομα Αχιλλεύς ετυμολογούμενο εκ του ουσιαστικού «άχος», δείχνει αυτό ακριβώς: την ανησυχία, την κατήφεια, τη στενοχώρια, την αγχώδη κατάσταση, την δυσφορία, την αίσθηση πνιγμού με πόνο στο στήθος, (εξ’ ού και αγχόνη = θηλιά που μας πνίγει. Το ομηρικό επίρρημα άγχι σημαίνει πάρα πολύ κοντά, από απόσταση αναπνοής).
Εάν ο μοναδικός σκοπός ήταν η ψυχαγωγία ή το αστείο, η προσωπικότητα του Αχιλλέα και των άλλων ηρώων θα περιγραφόταν πιο ευχάριστη για να μας θέλξει ή να μας τέρψει. Άλλωστε η Ιλιάδα ξεκινά με έναν ασυγκράτητο θυμό, το θυμό του Αχιλλέα ενάντια στον Αγαμέμνονα που του άρπαξε την σκλάβα Βρισηίδα.
Κανένας αναγνώστης δεν ψυχαγωγήθηκε ποτέ, διαβάζοντας την ραψωδία Φ, όπου ο Σκάμανδρος ποταμός γέμισε με πτώματα.
Ούτε ένιωσε ευχάριστα κανείς «ακούγοντας» τον γοερό θρήνο της Ανδρομάχης, ή «βλέποντας» τα δάκρυα του γέροντα Πριάμου και την ικεσία του προς τον Αχιλλέα να του παραδώσει το νεκρό Έκτορα για ταφή.
Ζητώ συγγνώμη αλλά εγώ προσωπικά δεν μπορώ να νιώσω κανενός είδους ευχάριστη διάθεση, μετά από όλες αυτές τις περιγραφές.
Τα γραφόμενα στα έπη έχουν σαν στόχο την ιστορική τεκμηρίωση των γεγονότων ή όχι; Ή για να το θέσω διαφορετικά, μας δίνουν τη δυνατότητα για ιστορική έρευνα ή όχι;
Αλίμονο εάν ο Ερρίκος Σλήμαν δεν είχε πάρει τοις μετρητοίς τα γραφόμενα του Ομήρου! Δεν θα ανακάλυπτε ποτέ την Τροία, τις Μυκήνες, αλλά ούτε η Τίρυνθα και το ανάκτορο του Νέστορα στην Πύλο θα ερχόταν ποτέ στο φως. Ούτε θα είχε νόημα να ανασκάπτουν οι αρχαιολόγοι την Σπάρτη για να εντοπίσουν το ανάκτορο του Μενελάου!
Ο Όμηρος δεν θέλει ούτε να εντυπωσιάσει ούτε να συγκινήσει. Παραθέτει γεγονότα και χαρτογραφεί. Χαρτογραφεί και περιγράφει με ακρίβεια φωτογραφικού φακού. Δίνει συντεταγμένες και γεωγραφική θέση για περιοχές που μέχρι σήμερα αποτελούν αντικείμενο έρευνας και μελέτης.
Μας πληροφορεί πως η Κρήτη ήταν πυκνοκατοικημένη και πως είχε ενενήντα πόλεις σε πλήρη άνθηση. Ο Άρθουρ Έβανς επιβεβαίωσε πανηγυρικά την πληροφορία, αποδεικνύοντας πως ένας τεράστιος και μεγαλειώδης πολιτισμός είχε γεννηθεί στην Κρήτη αρκετές χιλιάδες χρόνια πριν.
Προσφέρονται όμως τα έπη και οι περιγραφές του Ομήρου για ιστορική ανάλυση και εξαγωγή συμπερασμάτων;
Ίσως υπάρχουν αρκετοί που θα ισχυριστούν πως πολλά από αυτά που γράφει ο ποιητής δεν επιβεβαιώνονται από καμία ιστορική πηγή. Όσοι το λένε όμως αυτό, μάλλον αγνοούν τα όσα αρχαιολογικά ευρήματα ήρθαν στο φως (Πύλος, Τροία, Μυκήνες, Τίρυνθα) και τα οποία συνάδουν απόλυτα με το ομηρικό κείμενο.
Το αμφικύπελλον δέπας, που βρέθηκε στα ερείπια της Τροίας, αναγνωρίστηκε χάρη στις ομηρικές περιγραφές, (Ιλ. Α 584).
Οι περιγραφές για κύπελλα καμωμένα από καθαρό χρυσάφι ίσως φάνηκαν παραμυθάκια ή υπερβολές, με τις συχνές τους αναφορές (π.χ Οδύσσεια Α 142), μέχρις ότου ένα εντυπωσιακό χρυσό κύπελλο από την Περιστεριά που υπήρξε ηγεμονικό κτέρισμα, ήρθε στο φως κι έφερε στο νου αυτές ακριβώς τις περιγραφές των χρυσών ποτηριών της Ιλιάδας και της Οδύσσειας.
Περιγραφές δίνονται και για το κύπελλο του Νέστορος του οποίου πανομοιότυπα βρέθηκαν στον ΙΙ και VI λακκοειδή τάφο των Μυκηνών.
Αλλά οι γνώσεις του Ομήρου είναι τεράστιες και δεν εξαντλούνται στα προαναφερθέντα ευρήματα. Εάν ο Όμηρος ήταν απλώς, ποιητής, αοιδός, ραψωδός, δεν θα χρησιμοποιούσε 18 μόνο λέξεις σχετικές με την μουσική!
Αντιθέτως, προκαλεί κατάπληξη η γνώση του για την ανατομία του ανθρωπίνου σώματος! Γνωρίζει και χρησιμοποιεί 64 πρωτότυπες λέξεις σχετικές με το ανθρώπινο σώμα και χώρια από αυτές, 32 για τον ανθρώπινο κορμό, 15 για τα κάτω άκρα, 13 για τα άνω άκρα, 28 για τα εσωτερικά μέρη και σπλάχνα, σύνολο: 152 λέξεις, που τον κατατάσσουν περισσότερο στους γιατρούς παρά στους ραψωδούς!
Εκτός αυτού, χρησιμοποιεί 26 λέξεις για τα άρματα γενικώς και 58 για τα μέρη, τα σκεύη και τα εξαρτήματα του άρματος χωριστά, 92 λέξεις για τα όπλα, 13 για τα μέρη της περικεφαλαίας, 14 για τα μέρη της ασπίδας, 51 για τα βέλη (!!!), 31 για τα μέρη του δόρατος, και 60 για τα μέρη του ξίφους! (συμπεριλαμβάνονται και πρωτότυπες λέξεις - επιθετικοί προσδιορισμοί του κάθε ουσιαστικού). Σύνολο: 345 λέξεις στρατιωτικής ορολογίας που τον κατατάσσουν περισσότερο στους στρατιωτικούς παρά στους ραψωδούς!
Δεν τολμώ να αναφερθώ στην ορολογία του για τα βότανα, τα οικιακά σκεύη, τα ορυκτά, τις κατασκευές, την μηχανική, τη ναυσιπλοΐα την αστρονομία και πλήθος άλλα, γιατί θα χρειαζόμουν τέσσερα blogs και όχι μόνο το παρόν.
Για να καταλάβουμε τι λέμε και να λύσουμε το ζήτημα του εάν τα λεγόμενα του Ομήρου έχουν επιστημονική αξία και βαρύτητα θα αναφερθώ σε ένα πολύ σημαντικό γεγονός που έλαβε χώρα στην Αρχαία Ολυμπία (Συνεδριακό Κέντρο ΣΠΑΠ).
Πρόκειται για το διεθνές συμπόσιο «Επιστήμη και Τεχνολογία στα Ομηρικά Επη»,
υπό την προεδρία του καθηγητή κ. Στεφάνου Παϊπέτη του Τμήματος Μηχανολόγων και Αεροναυπηγών Μηχανικών, στις 27 - 30 Αυγούστου του έτους 2006.
Ένα από τα θέματα που ερευνήθηκαν και συζητήθηκαν ήταν και το
Γιατί οι ασπίδες του Αχιλλέα και του Αίαντα ήταν άτρωτες.
Το Τμήμα Μηχανολόγων και Αεροναυπηγών Μηχανικών (Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Μηχανικής του Πανεπιστημίου Πατρών), αποπειράθηκε (τη βοηθεία ηλεκτρονικού υπολογιστή) να ανακατασκευάσει τις δύο ασπίδες ακολουθώντας πιστά το ομηρικό κείμενο.
Μένει άναυδος κανείς για το πόσο καλά γνώριζαν οι τεχνίτες εκείνου του μακρινού παρελθόντος, τις δυνατότητες, την αντοχή και τα όρια των υλικών σε κρουστικές συνθήκες.
Συγκεκριμένα, η ασπίδα του Αχιλλέα αποτελείται από πέντε μεταλλικές στρώσεις. Δύο στρώσεις εξωτερικά από σκληρό μπρούντζο, δύο ενδιάμεσες από στρώματα κασσίτερου, και μία εσωτερική, από πλούσια επίστρωση μαλακού, καθαρού χρυσού.
Στην αντιδιατρητική συμπεριφορά της η ασπίδα του Αχιλλέα - στην προσομοίωση – απέδειξε ότι το μαλακό στρώμα χρυσού είναι αδιαπέραστο.
Ο καθηγητής κ. Παϊπέτης δήλωσε ότι αυτό οφείλεται και βασίζεται σε αρχές της Μηχανικής και ότι «τα αποτελέσματα των πειραμάτων επιβεβαιώνουν με καταπληκτική ακρίβεια τις περιγραφές του Ομήρου και τη συμπεριφορά των αμυντικών όπλων στη μάχη».
Πιο εντυπωσιακή είναι ωστόσο, η πιο ταπεινή (από άποψη υλικών), ασπίδα του Αίαντα με τα επτά στρώματα δέρματος και τη μία εξωτερική στρώση από σκληρό μπρούντζο.
Στην εργαστηριακή δοκιμή διάτρησης της ασπίδας, με βλήμα υπολογισμένης μάζας, επαληθεύτηκε η περιγραφή του Ομήρου, που την ήθελε αδιάτρητη.
Δοκιμάστηκε στα έξι στρώματα δέρματος. Ήταν διαπερατή.
Δοκιμάστηκε στα οκτώ. Και πάλι διαπερνιόταν από την αιχμή του δόρατος. Τότε ακολουθήθηκαν οι οδηγίες του Ομήρου.
Οι 7 δερμάτινες στρώσεις, ήταν η χρυσή τομή, που με τις οποιεσδήποτε παραμορφώσεις και τριβές, το δόρυ τελικά εκτρέπεται!
Ένα καταπληκτικό και απίστευτο μυστικό που γνώριζε όμως πολύ καλά ο βυρσοδέψης και κατασκευαστής της, ο Τύχιος.
Σχόλια